Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 2025 r., I CSK 2566/24

Z art. 211 i 212 § 1 Kodeksu cywilnego (w skrócie k.c.) wynika, że ustawodawca preferuje podział fizyczny rzeczy wspólnej między współwłaścicieli. Tylko rzecz, która nie daje się podzielić, może być przyznana stosownie do okoliczności jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty pozostałych albo sprzedana stosownie do przepisów kodeksu postępowania cywilnego, jak o tym stanowi art. 212 § 2 k.c.

Dla zastosowania fizycznego podziału rzeczy wspólnej, jako formy wyjścia ze współwłasności wystarczy, że rzecz jest zdatna do takiego podziału, a współwłaściciele nie żądają przyznania jej w całości jednemu z nich ze spłatami albo sprzedaży przy zastosowaniu przepisów o postępowaniu egzekucyjnym. Samo to, że spierają się o to, która z wydzielonych części ma przypaść każdemu z nich nie jest przeszkodą do zniesienia współwłasności przez podział fizyczny. Współwłaściciel, który wolałby otrzymać inną część wydzieloną z przedmiotu współwłasności niż ta, którą po rozważeniu okoliczności sprawy przyznał mu sąd, może przydzielonej mu rzeczy nie zatrzymywać, lecz sprzedać, zachowując w majątku środki uzyskane ze sprzedaży.

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 2024 r., II CSKP 1859/22

Nałożenie na współwłaścicieli nieruchomości - na której posadowiony jest budynek, pod którym ma przebiegać granica podziału nieruchomości według płaszczyzny pionowej po ścianach usytuowanych na całej wysokości budynku od fundamentu do przykrycia dachu, wyraźnie dzielącej budynek na dwie odrębnie wykorzystywane części - obowiązku wykonania prac adaptacyjnych, dostosowujących substancję budynku do projektowanego sposobu podziału nieruchomości może nastąpić tylko jednocześnie wraz z definitywnym zniesieniem współwłasności tej nieruchomości. Taki zaś sposób zniesienia współwłasności nieruchomości przez jej fizyczny podział wymaga spełnienia także warunków, od których zależy podział samego gruntu przez wyodrębnienie nowych działek geodezyjnych.

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 sierpnia 2024 r., I CSK 3980/23

Zgodnie z art. 212 § 2 k.c. istotą zniesienia wspólności w przypadku rzeczy, której nie da się podzielić, jest obowiązek spłaty pozostałych współwłaścicieli.

Sposób zniesienia współwłasności, jako wynik wyboru między przyznaniem rzeczy jednemu ze współwłaścicieli a zarządzeniem jej sprzedaży, nie może być dokonany bez rozważenia, czy w razie przyznania rzeczy jednemu współwłaścicielowi z obowiązkiem spłaty, ma on realne możliwości jej uiszczenia. Sprzedaż rzeczy wspólnej powinna nastąpić, gdy żaden ze współwłaścicieli nie godzi się, by nabyć własność i ponosić ciężar spłat.

Artykuł 212 § 2 k.c. pozostawia sądowi decyzję co do wyboru pomiędzy przyznaniem rzeczy jednemu ze współwłaścicieli a zarządzeniem jej sprzedaży. Wyboru tego sąd ma dokonać „stosownie do okoliczności”. Okolicznościami tymi mogą być np. zgodność określonego sposobu zniesienia współwłasności z zasadami prawidłowej gospodarki, co ma szczególne znaczenie przy zniesieniu współwłasności nieruchomości rolnej, zawód, wiek współwłaściciela, charakter (rodzaj) wspólnej nieruchomości, sytuacja rodzinna i majątkowa współwłaścicieli, ich zdolność finansowa do uiszczenia spłat (dopłat).

Sąd oceniając możliwości finansowe współwłaściciela obowiązanego do spłaty, winien ocenić całokształt jego możliwości finansowych, w tym również różne sposoby spłaty (spłata jednorazowa, spłata w ratach.

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2024 r., II CSKP 1349/22

Zniesienie współwłasności gospodarstwa rolnego powinno zatem nastąpić przez podział, chyba że jest to sprzeczne z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej. Dopiero w razie stwierdzenia takiej sprzeczności i w braku zgody wszystkich współwłaścicieli na przyznanie gospodarstwa jednemu z nich, sąd powinien odwołać się do kryteriów podmiotowych określonych w art. 214 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego (w skrócie k.c.). Rozwiązanie to, jak wskazano w orzecznictwie, stanowi rozwinięcie konstytucyjnych gwarancji ochrony dziedziczenia, własności i innych praw majątkowych (art. 21 i art. 64 Konstytucji RP).

Sprzeczność podziału gospodarstwa z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej należy przy tym postrzegać wąsko i odnosić do konkretnego gospodarstwa, nie zaś do abstrakcyjnych zasad prowadzenia działalności rolniczej. (…) Ocena sprzeczności podziału gospodarstwa z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej nie powinna następować przez pryzmat przymiotów jednego ze współwłaścicieli, skoro kryteria podmiotowe określone w art. 214 § 1 i 2 k.c. dochodzą do głosu dopiero na drugim etapie, jeżeli podział gospodarstwa kolidowałby z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej i brak byłoby zgody współwłaścicieli na przyznanie gospodarstwa jednemu z nich

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 sierpnia 2024 r.,  I CSK 3980/23

Sposób zniesienia współwłasności, jako wynik wyboru między przyznaniem rzeczy jednemu ze współwłaścicieli a zarządzeniem jej sprzedaży, nie może być dokonany bez rozważenia, czy w razie przyznania rzeczy jednemu współwłaścicielowi z obowiązkiem spłaty, ma on realne możliwości jej uiszczenia. Sprzedaż rzeczy wspólnej powinna nastąpić, gdy żaden ze współwłaścicieli nie godzi się, by nabyć własność i ponosić ciężar spłat Sąd oceniając możliwości finansowe współwłaściciela obowiązanego do spłaty, winien ocenić całokształt jego możliwości finansowych, w tym również różne sposoby spłaty (spłata jednorazowa, spłata w ratach; zob. postanowienie SN: 30 czerwca 2023 r., I CSK 3322/22; 26 października 2021 r., IV CSK 50/21; z 26 kwietnia 2013 r., II CSK 459/12).

Artykuł 212 § 2 k.c. pozostawia sądowi decyzję co do wyboru pomiędzy przyznaniem rzeczy jednemu ze współwłaścicieli a zarządzeniem jej sprzedaży. Wyboru tego sąd ma dokonać „stosownie do okoliczności". Okolicznościami tymi mogą być np. zgodność określonego sposobu zniesienia współwłasności z zasadami prawidłowej gospodarki, co ma szczególne znaczenie przy zniesieniu współwłasności nieruchomości rolnej, zawód, wiek współwłaściciela, charakter (rodzaj) wspólnej nieruchomości, sytuacja rodzinna i majątkowa współwłaścicieli, ich zdolność finansowa do uiszczenia spłat (dopłat).

Postanowienie SN z dnia 8 lutego 2024 r., II CSKP 1458/22

O zniesieniu współwłasności (…) współwłaściciele - jeżeli są zgodni - mogą zadecydować umownie, bez angażowania się w postępowanie sądowe. O zastosowanie (…) form zniesienia współwłasności mogą też wnioskować w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 617-625 k.p.c. Sąd powinien nakłaniać współwłaścicieli do zgodnego zniesienia współwłasności. Ich zgodnym wnioskiem co do sposobu zniesienia współwłasności jest związany o tyle, o ile projekt podziału nie sprzeciwia się prawu ani zasadom współżycia społecznego, ani też nie narusza w sposób rażący interesu osób uprawnionych (art. 622 § 2 k.p.c.).

Zgodnym wnioskiem o zniesienie współwłasności nie jest wniosek, w którym każdy ze współwłaścicieli postuluje zastosowanie w sprawie tego samego sposobu zniesienia współwłasności (podział rzeczy, przyznanie jej na własność, sprzedaż), lecz taki, w którym współwłaściciele akceptują nie tylko sposób zniesienia współwłasności, lecz i szczegóły zadysponowania nią.

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1467/22

Zgodnie z art. 211 k.c. każdy ze współwłaścicieli może żądać, ażeby zniesienie współwłasności nastąpiło przez podział rzeczy wspólnej, chyba że podział byłby sprzeczny z przepisami ustawy lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy albo że pociągałoby za sobą istotną zmianę rzeczy lub znaczne zmniejszenie jej wartości. Podział w naturze gospodarstwa rolnego na podstawie kryterium społeczno-gospodarczego przeznaczenia rzeczy wymaga, zarówno w odniesieniu do nowoutworzonego, jak i mającego ulec podziałowi gospodarstwa rolnego, ustalenia powierzchni i konfiguracji tych gospodarstw, rodzaju użytków, klasy gruntów, zamierzonej struktury upraw, rodzaju inwentarza oraz zasobów środków trwałych i siły roboczej, a także zamierzonych inwestycji

Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 2022 r., III CZP 48/22

Przewidziana w art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 24 marca 1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (jedn. tekst: Dz. U. z 2017 r., poz. 2278) sankcja nieważności nie ma zastosowania do nabycia nieruchomości na podstawie prawomocnego postanowienia o podziale majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami.

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 2021 r., II CSKP 39/21

Zgodnie z art. 212 § 1 i 2 k.c., zniesieniu współwłasności może towarzyszyć orzeczenie stosownych dopłat do udziałów albo spłat, jeżeli wskutek zniesienia współwłasności jej przedmiot trafia do majątku tylko jednego z dotychczasowych współwłaścicieli. Przyjmuje się, że dopłata lub spłata powinna odpowiadać realnej rynkowej wartości udziału we współwłasności, ponieważ w świetle konstytucyjnej zasady ochrony mienia, w tym własności, zniesienie współwłasności nie może prowadzić do uszczuplenia majątku dotychczasowego współwłaściciela. Wyjątek w tym zakresie stanowi art. 216 § 2 k.c., który pozwala sądowi obniżyć wysokość spłat przysługujących współwłaścicielom z gospodarstwa rolnego. Przepis ten ma charakter szczególny, nie tylko względem art. 212 k.c., lecz także w wymiarze konstytucyjnym, dlatego powinien być interpretowany ściśle. (…)

Sąd stosując art. 216 § 2 k.c. powinien mieć natomiast na względzie, że ingerencja w konstytucyjnie chronione prawo własności współwłaściciela uprawnionego do otrzymania spłat, może być uzasadniona wyłącznie ważnym interesem społeczno-gospodarczym, który wyraża się w ochronie, także na płaszczyźnie konstytucyjnej, gospodarstwa rodzinnego (art. 23 Konstytucji RP).

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 2021 r., III CZ 6/21

W postępowaniu o zniesienie współwłasności nieruchomości rozstrzygane są kwestie nie tylko związane z podziałem nieruchomości i rozliczeniem finansowym w postaci dopłat czy spłat, ale także rozpoznawane są zgłoszone przez uczestników roszczenia dotyczące wydatków i nakładów na wspólną nieruchomość. (…)

W sytuacji, gdy Sąd drugiej instancji, aprobując co do zasady zniesienie współwłasności nieruchomości przez jej fizyczny podział, po uzupełnieniu postępowania dowodowego, dysponował kilkoma wariantami możliwego podziału, z których część była już przedmiotem oceny Sądu Rejonowego, wydanie orzeczenia kasatoryjnego było nieprawidłowe i stojące w sprzeczności z funkcjami sądu odwoławczego wyznaczonymi przepisami art. 378 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. W świetle modelu cywilnego postępowania odwoławczego nie ma przeszkód procesowych do kontynuowania przez Sąd Okręgowy postępowania dowodowego w celu wyboru najbardziej optymalnego wariantu podziału fizycznego przedmiotowej nieruchomości.

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2021 r., V CSKP 29/21

Nie jest dopuszczalne podjęcie  w  postępowaniu  o  zniesieniu współwłasności  postanowienia  częściowego  rozstrzygającego  o  podziale nieruchomości, bez wyrównania wartości udziałów spłatami lub dopłatami oraz bez rozstrzygnięcia istniejącego sporu o nakłady, jeżeli rozmiar tych nakładów mógłby rzutować na sposób podziału albo wysokość spłat lub dopłat. (…)

Ocena,  czy  zachodzi  możliwość podziału fizycznego nieruchomości nie powinna ograniczać się do ustalenia, czy w ogóle podział taki jest możliwy do zrealizowania. Konieczne jest każdorazowo dokonanie przez sąd oceny, czy nie zachodzą okoliczności przemawiające przeciwko takiemu sposobowi  zniesienia  współwłasności.  Może  wynikać  to  w  szczególności z charakteru  rzeczy  wspólnej,  jej  budowy  i  przeznaczenia,  zaś  ocena  w  tym zakresie powinna każdorazowo zostać dokonana przez sąd  meriti, który nie jest związany stanowiskiem biegłego (rzeczoznawcy), którego rolą nie jest dokonywanie oceny przesłanek z art. 211 k.c.

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 2021 r., II CSKP 41/21 

Ewentualne  rozliczenia  pomiędzy współwłaścicielami w związku z poniesieniem przez każdego z nich ceny nabycia rzeczy  bądź  udziałów we  współwłasności  rzeczy  co  do  zasady  nie  podlegają rozpoznaniu  w  postępowaniu o  zniesienie  współwłasności  (art.  618  §  1  k.p.c.). Jeżeli jednak zostaną one rozpoznane w tym postępowaniu, nawet jeśli doszło w ten sposób do naruszenia przepisów k.p.c. normujących tryby postępowania, to nie zachodzi nieważność postępowania, a prawomocne orzeczenie Sądu Rejonowego, który  merytorycznie  rozpoznał  i  rozstrzygnął  te  roszczenia  w  ramach  zniesienia współwłasności  zyskuje  walor  prawomocności  formalnej  i  materialnej.

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca 2019 r., IV CSK 43/18

Sposób zniesienia współwłasności nieruchomości poprzez wydzielenie odrębnej własności lokali tylko wówczas świadczyć będzie o zastosowaniu właściwego sposobu podziału, jeśli pozwoli on na stworzenie warunków do normalnego, niezakłóconego korzystania w przyszłości przez współwłaścicieli z wydzielonych w ramach budynku lokali i do zapewnienia na przyszłość zgodnego współdziałania wszystkich współwłaścicieli do pozostawionych nadal we współwłasności wspólnych części w ramach całej nieruchomości będącej przedmiotem zniesienia współwłasności. (…)

(...) preferowany przez ustawodawcę podział fizyczny nieruchomości, w przypadku podziału przez wyodrębnienie własności lokali w budynku znajdującym się na tej nieruchomości, doznaje ograniczeń w sytuacji, gdy pomiędzy współwłaścicielami, w szczególności będącymi byłymi małżonkami, istnieje poważny konflikt. (…) w tym przypadku niepożądane byłoby pozostawienie zainteresowanych w bezpośrednim sąsiedztwie.

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 2019 r., IV CSK 403/17

W razie orzekania o sposobie korzystania z rzeczy w celu zabezpieczenia wniosku o podział majątku wspólnego skutki postanowienia powinny być oceniane przez pryzmat materii art. 206 Kodeksu cywilnego (dalej: k.c.), ponieważ orzeczenie wprowadza odstępstwo od przyjętego w nim sposobu korzystania z rzeczy. Natomiast kwestią odrębną pozostaje „przypadanie pożytków” uregulowane w art. 207 k.c. i następujące według zasad przyjętych w tym unormowaniu. (…)

Postanowienie o zabezpieczeniu wniosku o podział majątku wspólnego, określające sposób korzystania z rzeczy na czas trwania postępowania sądowego, nie zmienia wynikającej z art. 207 k.c. zasady podziału pożytków i przychodów według wielkości udziałów. Udzielenie takiego zabezpieczenia nie pozbawia więc zainteresowanego możliwości zgłoszenia żądań z tego tytułu w sprawie o podział majątku wspólnego. (…)

(…) żądanie „rozliczenia pożytków” (…), czy też rozstrzygnięcie o tym rozliczeniu (…) nie jest obligatoryjnym przedmiotem spraw działowych, a jej rozpoznanie w postępowaniu o podział majątku wspólnego (o dział spadku, o zniesienie współwłasności) następuje jedynie w razie prawidłowego zgłoszenia żądania, odpowiadającego wymaganiom pozwu. Ten tzw. „proces w nieprocesie” wymaga zatem nie tylko skierowania żądania przeciwko określonej osobie, lecz także sprecyzowania przez żądającego wysokości kwoty dochodzonego roszczenia i podstawy faktycznej, z której wywodzony jest obowiązek zapłaty.

Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 czerwca 2017 r.

Zadośćuczynienie wymaganiom wynikającym z art. 93 ust. 3b ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami ( jedn. tekst: Dz.U. z 2016 r., poz. 2147 ze zm.) może nastąpić przez zobowiązanie współwłaścicieli do wykonania prac adaptacyjnych i nałożenia na nich stosownych zakazów lub nakazów w postanowieniu znoszącym współwłasność nieruchomości.

Uchwała Sądu Najwyższego (3) z dnia 21 grudnia 2017 r., III CZP 44/17

​​Kurator spadku nie jest uprawniony do udziału w postępowaniu o zniesienie współwłasności nieruchomości ze skutkiem dla nieznanych spadkobierców współwłaściciela.

Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2009 r., III CZP 103/09

Bank jako wierzyciel hipoteczny nie ma interesu prawnego we wzięciu udziału w sprawie o podział majątku wspólnego, jeżeli następuje przyznanie nieruchomości jednemu z małżonków, a umowę kredytu zawarli oboje małżonkowie jako dłużnicy solidarni oraz gdy dochodzi do podziału fizycznego takiej nieruchomości.